|
|
|
Dışkı Kaçırma |
|
Farkında olmadan dışkı kaçıran
kişiler, hem evde ve hastanede önemli bir bakım sorunu yaratır,
hem de aile ve toplum içinde yalnızlık çekerler. Utanç, sıkıntı,
yetersizlik duygusu bu rahatsızlığın gereğinden fazla
büyütülmesine neden olur. |
|
|
Dışkı kaçırma çoğu kez yaşlılığın
sevimsiz, ama kaçınılmaz bir sonucu olarak kabul edilir. Oysa
tıpkı yatakta uzun süre yatmaktan ileri gelen yaralar gibi bunda
da tıbbi bakım ve hemşirelik hizmetlerindeki yetersizlik önemli
rol oynar. Doğru tanı ve tedaviyle yaşlılıktaki dışkı kaçırma
olgularının çoğu önlenebilir. Dışkı kaçırma yalnızca hastaya
sıkıntı ve utanç verdiği için değil, daha ağır, ama genellikle
tedavi edilebilir bir düzbağırsak (rektum) hastalığının
belirtisi olabileceği için de titizlikle incelenmelidir. Klinik
olarak iki biçimde ortaya çıkar. Daha sık rastlanan birinci
biçimde, neredeyse sürekli olarak yan sıvı dışkı kaçırılır.
İkinci durumda ise günde 1-2 kez yatağa ya da giysilere katı
dışkı bulaşır. Bu iki farklı biçim, farklı nedenlere bağlıdır ve
tam için önemli birer yol göstericidir. Dışkı kaçırma nedenleri
üç grupta toplanabilir:
• Kabızlığa bağlı dışkı kaçırma.
• Kalınbağırsak ya da düzbağırsakta bir hastalığa bağlı dışkı
kaçırma.
• Dışkılamanın sinirsel denetimindeki bozukluğa bağlı dışkı
kaçırma. |
|
Kabızlığa Bağlı Dışkı Kaçırma |
Yaşlılarda en sık rastlanan dışkı
kaçırma biçimidir. Fiziksel etkinliklerin kısıtlanması ve
hareketsizlikle yakından ilişkili olduğundan özellikle uzun süre
hastanede yatanlar arasında sık görülür.
Hastanın öyküsüne ve düz bağırsak muayenesine dayanılarak tanı
koyulur. Klinik tablonun tipik özelliği günde birçok kez sulu ya
da yarı katı dışkı çıkarılmasıdır. Hasta, hemen hemen her zaman
altını kirletmiş halde bulunur. Nedeni genellikle fekalom adı
verilen taşlaşmış dışkı birikimidir. Ama düzbağırsağın katı
(taşlaşmamış) dışkı kütlesiyle dolu olduğu kabızlıklarda da
dışkı kaçırma görülebilir. Sert dışkı kütlesi düzbağırsak
ampulünün bir bölümünü tıkar ve burada kaldıkça içindeki sıvı
emildiğinden taş gibi, büyük bir kütleye (fekalom) dönüşür.
Tahriş olan bağırsak mukozasından salgılanan sıvı dışkıyla temas
ettiğinde onun özelliklerim, rengini ve kokusunu alır. İşte bu
sıvının denetimsiz olarak kendiliğinden dışarı çıkması,
yanlışlıkla dışkı kaçırma olarak adlandırılır. |
|
|
Kesin tam koyulduktan sonra
kabızlığın tedavisine başlanmalı ve bu durumun yinelenmemesine
dikkat edilmelidir. Önce düzbağırsak ve kalınbağırsağın büyük
bölümü boşaltılır. İkinci adım kalınbağırsağın yeniden "aşırı
dolu" hale gelmesini engellemektir. Uygun bir tedavi girişimiyle
bağırsağın düzenli olarak boşalması sağlanırsa, bu durum
kendiliğinden düzelir. Örneğin günde bir kez olmak üzere 7-10
gün boyunca lavman yapılır; daha sonra bağırsağı tahriş etmeyen
yumuşatıcılar ve haftada bir kez de lavman uygulamasıyla tedavi
sürdürülür.
Etkili bir kabızlık tedavisine karşın dışkı kaçırma sürerse
sindirim kanalının bu son bölümünün daha ayrıntılı olarak
incelenmesi gerekir. Bu durumda kötü huylu bir tümör olasılığı
yüksektir. |
|
Hastalık Belirtisi Olarak Dışkı Kaçırma |
Leğen ve düzbağırsak-anüs kasları
normal çalışan kişilerde de bol miktarda sıvı dışkı olması
koşuluyla dışkı kaçırma görülebilir. Bu durum bazı
mikroorganizmalara bağlı ağır bağırsak enfeksiyonlarında ortaya
çıkar. Düzbağırsakta sarkmayla birlikte görülen mukus
boşalmasında dışkı kaçırmadan söz edilemez; benzer biçimde
görece hafif anüs ve düzbağırsak bozuklukları da dışkı
kaçırmayla karıştırılmamalıdır.
Yukarıda sözü edilen kısmi dışkı kaçırma durumlarında leğen
kaslarıyla anüsün dış büzgen kasında bir bozukluk yoktur. Buna
karşılık önemli ölçüde kas ve iskelet yetersizliği olan
hastalarda tam dışkı kaçırma ortaya çıkar. Bu durum leğenin
tabanını oluşturan kas yapısında sinirsel denetimin bozukluğu
tabes dorsalis ve multipl skleroz gibi merkez sinir sistemi
hastalıklarında görülür.
Omuriliğin son bölümünde travma ya da tümör de ağır dışkı
kaçırma sorununa neden olur. Yaşlılarda görülen dışkı kaçırma
yaş ilerledikçe anüs büzgen kasının sıvı dışkıyı tam
denetleyememesine ve anüs kanalının üst bölümünde sıvı dışkıyla
gaz kaçırma arasındaki "ayırt edici" mekanizmanın yeterince
isteyememesine bağlıdır. Bazen genç hastalarda da ishalle
birlikte dışkı kaçırma görülür. Yaşlılarda en sık rastlanan
ishal nedenleri bağırsak yumuşatıcılarının ya da örneğin demir
içeren başka ilaçların kullanılması, kalınbağırsak ya da
düzbağırsak kanseri, divertikülit, granülomlu düzbağırsak
iltihabı, ülserli kolit, iskemik kolit ve mide-bağırsak
iltihabıdır. Tanı koyulabilmesi için bütün bu olasılıkların
araştırılması, lavman opak ve sigmoidoskopi gibi ayrıntılı
incelemelere başvurulması gerekir.
Dışkı kaçırma bazen de şeker hastalığı, tireotoksikoz (hipertiroidizm),
düzbağırsak sarkması ve anüs büzgen kasının (örneğin hemoroit
ameliyatından sonra) yırtılmasına bağlıdır. Genellikle belirli
bir hastalığa bağlı dışkı kaçırma sorunu temeldeki hastalığın
tedavisiyle giderilebilir. Ama sinirsel kökenli dışkı kaçırmada
hiçbir tedavi girişimi olumlu sonuç vermemiştir ve yalnızca
belirtilere yönelik tedavi uygulanmaktadır.
Dışkı kaçırmadan yakınan hastaların büyük bölümünde görünürde
hiçbir yapısal ya da sinirsel bozukluk yoktur. Bu hastalarda
anüs büzgen kasıyla leğeni döşeyen kaslar mikroskop altında
incelendiğinde ise bu kaslardaki sinir donanımında bazı
bozukluklar olduğu görülür.
Bazı olgularda (örneğin çok sayıda gebelik geçirmiş ve zor doğum
yapmış kadınlarda) anüs kasları sinirlerindeki hasar, bu
bölgeden geçen sinirlerin aşırı baskıya uğramasına bağlanır.
Sinirlerin baskı görmesine bağlı bu tip hasar, dışkılamada çok
uzun ve şiddetli bir zorlanma sonucunda da ortaya çıkabilir.
Bazı kişilerde ise sinirler, leğenin yan duvarlarının iç
bölümünde, yani ana sinir köklerinin dallara ayrılmadan önce
geçtiği bölgelerde hasara uğrayabilir. |
|
Sinirsel Kökenli Dışkı Kaçırma |
Normal dışkılama süreci,
mide-kalınbağırsak refleksi adı verilen ve mideden başlayarak
bağırsağı uyaran refleks aracılığıyla gerçekleşir. Bu refleks,
dışkı kütlelerinin inen kalınbağırsaktan düzbağırsağa doğru
ilerlemesini sağlar. Düzbağırsağın gerilmesinden sonra kaslarda
bir gevşeme oluşur; anüsün iç büzgen kası gevşer ve düzbağırsak
kasılır. Normalde o anda dışkılama olanağı yoksa kişinin istemli
olarak düzbağırsaktaki bu kasılmaları engellemesi ve iç büzgen
kasın hızla normal gerginliğine dönmesiyle bu eylem ertelenir.
Yaşlılarda, özellikle de beyin damarlarında hastalık olanlarda
dışkılamayı erteleme yeteneği ya zayıflamış ya da tümüyle
kaybolmuştur. Bu tip dışkı kaçırma özellikle beyin damarlarında
pıhtı bulunan ya da damar sertliğine bağlı bunama görülen
hastalarda ortaya çıkar. Öte yandan dışkı kaçırmanın yalnızca
merkez ve çevrel sinir sisteminin yaşlanmasına bağlı olup
olmayacağı günümüzde hâlâ tartışma konusudur. Klinik tablonun
temel özelliği, günde bir ya da birkaç kez, genellikle
yemeklerin hemen ardından ya da sıcak içeceklerin içilmesinden
sonra sert dışkı çıkarılmasıdır.
Tedavi - Tedavi, düzbağırsağın
gerginleşmesinden sonra kalınbağırsakta ortaya çıkan boşalma
refleksini önlemeye ve bağırsak işlevlerini denetim altına
almaya dayanır. Denetimsiz dışkı çıkarma sabah erkenden bir
fincan çay içtikten sonra görülüyorsa çözüm basittir. Hastayı
kalkar kalkmaz tuvalete oturtmak ve dizlerinin üzerine sıcak bir
battaniye koyduktan sonra dışkılamanın gerçekletmesini beklemek
yeterlidir. Titiz bir hemşirelik uygulamasından öteye geçmeyen
bu önlem, ne yazık ki çoğu kez göz ardı edilmektedir.
Sinirsel dışkı kaçırma beklenmedik zamanlarda gerçekleşiyorsa
hastaya günde 2-3 kez afyon ve kaolin karışımı verme ve haftada
1-2 kez lavman ya da fitil uygulama yoluyla bağırsaklar
denetimli biçimde boşaltılabilir. Böyle bir yaklaşıma hastanın
kesin uyum sağlaması gerekir.
Sonuç olarak yaşlılarda kalıcı dışkı kaçırmanın yetersiz hasta
bakımı ya da hekim denetimine bağlı olmadığım vurgulamaktan
artık vazgeçilmelidir. Tam tersine gerek hekim, gerek
hastabakıcı tarafından ciddi bir biçimde yenilmesi gereken bir
sorun olarak kabul edilmesi gerekir. Dışkı kaçırma yaşlanmanın
basit, kaçınılmaz bir sonucu olarak görülmemeli, ağır da olsa
çoğu kez tedavi edilebilir bir bağırsak hastalığının ilk
belirtisi sayılmalıdır.
Bu sorunun çözülmesi aynı zamanda yaşlıların saygınlığını
zedeleyici bir rahatsızlığın ortadan kalkması anlamına
gelmektedir. |
|
Kısmi ve Tam Dışkı Kaçırmanın Nedenleri |
|
Kısmi |
Dizanteri
Sfinkterotomi (anüs büzgen kaslarının cerrahi girişimle
çıkarılması)
Anüsün mekanik olarak genişletilmesi
Hemoroidektomi (basur ameliyatı) |
|
|
|
|
Tanı |
Sinirsel
hastalıklar Tabes dorsalis
Multilp skleroz
Travmatik Cerrahi sonrası
Sert cisimlerin yol açtığı lezyonlar
Nedeni bilinmeyen doğum sonrası
kronik kabızlık |
|
|
