|
|
|
İlaçlar hastalıkları önlemek ya da
tedavi etmek için kullanılan maddelerdir. Eskiden ilaçlar
yalnızca eczanelerde hazırlanırdı. Günümüzde ise ilaç üretimi
milyonlarla ölçülen bir sanayidir. Yine de ilaç satışları
eczanelerde ve gerektiğinde bir doktor reçetesi ile
yapılmaktadır. İlaç sanayi yeni ilaçlar bulmak ve bunları
denemek için sürekli araştırmalar yapmaktadır. Bulunan ilaçlar
deney hayvanları üzerinde sınanır. Birçok ilacın istenmeyen yan
etkileri vardır. Ancak bu yan etkiler ilacı kullanan herkesi
aynı biçimde etkilemez.
|
|
|
|
İlaçların işlevi hastalıkları önlemek ve tedavi etmektir.
İlaçların çoğu bütünüyle ya da kısmen kimyasal işlemlerle
üretilir ancak büyük ölçüde doğal madde kullanılır. Etkili
unsurlar bitkilerden, hayvanlardan, mantarlardan ve
bakterilerden elde edilir ve sonra arındırılır. İlaçlar ya ilaç
sanayisinde ya da doktor reçetesine göre eczanelerde hazırlanır.
Doktor, reçetesinde hangi maddelerin ne miktarda kullanılacağı
belirtir. Ayrıca reçete ilacın nasıl, ne kadar ve ne sıklıkta
alınacağını da belirtir.
Son zamanlarda ilaçların çoğu ilaç sanayisinde üretilmektedir.
Paketlenmiş olan bu ilaçlar eczanelerde satılır. Çok güçlü
ilaçlar ancak doktor reçetesiyle alınabilir. Ancak bazı
bileşimlerin hastanın durumuna göre hazırlanması gerektiği için,
bunlar doktorun isteği üzerine eczanelerde hazırlanır. Böylece
bu ilaçlar farklı bileşimlerle hazırlanabilmektedir. İlaç
sanayisinde üretilen ilaçların yararlarına ve sakıncalarına
ilişkin görüşler sanayi ile eczacılar ve doktorlar arasında
büyük farklılıklar göstermektedir.
|
|
Yasalar bu ilaçlarla ilgili bazı kısıtlamalar getirmiştir.
Ancak, tıbbi ve araştırma amacıyla kullanıldıklarında miktar
konusunda bir kısıtlama söz konusu olmadığı halde eczanelerde
satılan bu tür uyuşturucu ilaçların satışı denetlenmektedir.
Satılan ve stokta bulundurulan ilaç miktarının kaydı tutulduğu
gibi, yalnızca doktor reçetesiyle satılan afyonlu ilaçlara
ilişkin reçetelerin de, deneyim açısından saklanması
gerekmektedir. Afyonlu ilaçların üretime ve dağıtımı devlet
eliyle yapılmaktadır. |
| İlaç sanayi
sürekli olarak daha az yan etkili, daha büyük bir etkinliği olan
ve maliyeti düşük yeni ilaçlar bulmaya çalışmaktadır. Her yeni
ilaç etkilerinin ve yan etkilerinin sınanması için önce deney
hayvanlar üzerinde kullanılır. Bu testlere 'biyoassay' denir.
İlaçların doğmamış hayvanlar üzerinde yapabileceği tehlikeli yan
etkileri ortaya çıkarmak için bu testler gebe hayvanlara da
uygulanır. Yeni ilaçlar
daha sonra gönüllü kişiler üzerinde denenir. Doktorun
görüşlerinin ilacı deneyecek kişiler üzerinde yaratabileceği
gereksiz etkinin önlenmesi için, bu deneyler genellikle
şaşırtmalı olarak uygulanır. İlacı deneyecek bir gruba yeni ilaç
verilirken, bir diğer gruba ilacın yerine etkisi olmayan bir
madde verilir. Ne doktor, ne de ilacı alanlar hangisinin asıl
ilaç, hangisinin etkisiz madde olduğunu bilmezler. Eğer bu
testler yeni ilacın etkilerini kesin bir biçimde saptarsa ilaç
piyasaya çıkarılabilir. |
Bir hastalığı tam
olarak tedavi edebilecek çok az ilaç vardır (bizzat hastalığın
tedavisi). Ancak antibiyotikler bunu gerçekleştirebilir. Birçok
ilaç yalnızca belirtilerin tedavisi için kullanılır. Buna
belirtisel tedavi denir. Ayrıca yüksek tansiyonu önleyen ilaçlar
ve hormon bileşimleri gibi düzenleyici bir işlevi olan ilaçlar
da vardır. Bir ilaç ancak, etkisini yeterli miktarda
gösterebileceği alanlara ulaşırsa etkili olur. Hasta bölgeye
ulaşan ilacın miktar, başka şeylerin yanı sıra, ilacın alınan
miktarına, ne biçimde alındığına, beden tarafından emilimine ve
diğer maddelere dönüştürülmesine bağlıdır. Alınan ilacın miktarı
(dozu) fazla ise ciddi belirtilere yol açabilir (toksik,
zehirleyici doz). İlacın ne biçimde verildiği, ilacın etkisini
göstermeye başlama hızı açısından önemlidir. İlacın doğrudan bir
damara zerk edilmesi halinde, en hızlı etki (birkaç dakikada)
sağlanır. Bir 'depo' bileşimi olarak (depolama amacıyla) adaleye
zerk edilirse etkileri aylarca sürebilir. Bir kez kana
karıştıktan sonra ilaç dokulara taşınır. Bir reseptör bulunduğu
alanlarda etkili olabilir. İlaç reseptörü ilacın birleştiği
büyük bir moleküldür (örneğin protoplazmada ya da hücre zarında
bir enzim). Bu bağlantı hücre süreçlerinde bir değişiklik
yaratarak ilgili organın işlevinde bir değişikliğe yol açar.
Birkaç ilaç birlikte alınırken çok dikkatli olunmalıdır. İki
ilaç birbirine karşıt etki gösterebilir. Bazı ilaçlar örneğin,
herhangi bir etki gösteremeyecekleri bir reseptöre
bağlanabilirler. Bu tür ilaçlar reseptörleri işgal ettikleri
için bir başka ilaca karşıt bir etki gösterirler (rakip etkili
ilaçlar). İlaç ve karşıtı olan madde reseptörde bir yer bulmak
için mücadele ederler. Ayrıca ilaç ile karşıtı olan maddenin bir
reseptörün yardımı olmadan bir bileşim oluşturmaları da
olanaklıdır (kimyasal uyuşmazlık). Böylece beden için etkili
olmayan ya da zararsız bir bileşim oluşturacaklardır. Öte yandan
bir ilacın etkisinin yoğunlaşması da söz konusu olabilir (birkaç
ilacın birlikte etki göstermesi, sinerjizm). Bazı ilaçlar
bedende ayrıştıkları zaman etkilerini kaybedebilirler, (biyotransformasyon).
Buna, esas olarak karaciğer hücrelerindeki enzim faaliyeti neden
olur. Eğer bir ilaç uzun süre alınırsa, beden genellikle daha
çok enzim üretmeye başlar ve bu nedenle ilaç çok çabuk
ayrışacağından istenen etkinin sağlanabilmesi amacıyla daha
yüksek dozlar alınması gerekir. Bazı durumlarda bu tür bir
ayrışmanın metabolik ürünlerinin beden üzerinde olumlu bir
etkisi olur. İlaç böbrekler ya da safra yoluyla bedenden
atıldığı için, genellikle kan dolaşımından çıktıktan sonra
etkisi sona erer. Süt bezleri de ilaçları dışarı atarlar. Bu,
emzirilen bir bebeği etkileyebilir. Plasentanın geçirgenlik
derecesi farklı ilaç türlerinde değişiklik gösterir. Bazı
ilaçlar doğmamış bir çocukta biçim bozukluklarına neden
olabileceği için bu önemlidir. |
İlaçların yol
açtığı yan etkiler genellikle hoş olmayan etkilerdir. Bazı ağrı
kesici ve alerji ilaçlarının uyku verdiği bilinmektedir. Başka
bazı ilaçlar baş dönmesine, görsel bozukluklara neden
olmaktadır. Ancak alınan miktarın gelişigüzel arttırılması,
ilaçla birlikte içki içmek, uzun süredir duran bir ilacı
kullanmak ya da benzer hastalık belirtileri gösteren bir
arkadaşa kendi kullandığımız bir ilacı vermek gibi yanlış
kullanımdan kaynaklanan ters yan etkiler de vardır.
Son zamanlarda ilaçların istenmeyen yan etkileri bir hastalık
nedeni olarak kabul edilmeye başlanmıştır. Son yıllarda ilaç
paketlerinin içinde bulunan ve ilaca ilişkin bilgi veren yazılar
(prospektuslar) çok tartışma konusu olmuştur. Bunlar genellikle
profesyonel tıp dilinde yazılırlar ve ilacın olası yan
etkilerini belirtirler. Hastanın yazılanları anlaması çoğu zaman
olanaksızdır. Bu nedenle bunların özel olarak hastalar için
onların anlayabileceği bir dilde yazılmaları gerektiği görüşü
giderek yaygınlık kazanmaktadır. |
|
İlaçların Emilimi ve Dağılımı |
| İlacın
eriyebilmesi ve bedende emilmesi bu maddenin kimyasal
özelliklerine ve emilim yüzeyinin koşullarına bağlıdır. Su ve
suda çözülen maddelerin emilimi ancak ince bağırsaklarda
gerçekleşir. Kalın bağırsaklarda hemen hemen hiç emilim olmadığı
halde rektum bu işlemde önemli bir rol oynar. İğne ile zerk
edilen ilaçlar ise sindirim kanalından geçmeden bedene girerler
ve çok daha çabuk emilirler, bu en hızlı olarak damardan, sonra
kastan, en yavaş olarak da deri altından sağlanır. Ayrıca
dilaltına yerleştirilen ilaçlar da hızlı emilirler. İlaçların
dağılımı ise çoğunlukla bağırsaklardan kan yoluyla gerçekleşir.
Bunların büyük bir kısmı karaciğere ulaşır, bazen safraya
aktarılarak yeniden bağırsağa ve karaciğere geçerler. Rektumdan
kullanılan ilaçlar karaciğere uğramadan doğrudan kan dolaşımına
katılırlar. |
| Bir ilaç farklı
biçimlerde alınabilir: sindirim sistemi yoluyla, mukozalar
yoluyla, deri aracılığıyla ve zerk edilerek. Sindirim sistemi
yoluyla ilaçlar ağızdan kolaylıkla içilirler. Ayrıca lavman
şeklinde bağırsaklar ve fitil şeklinde rektuma da verilebilir.
Solunum yoluyla bazı ilaçları içe çekerek ya da püskürterek
almak olanağı vardır. Deri yoluyla kullanılan ilaçlar daha çok
lokal etkili merhemleri kapsar. İdrar yolunun dışı kısmına
dölyoluna ve gözde konjunktive uygulanan ilaçlar bu bölgelerdeki
mukozalar aracılığıyla etki sağlarlar. İlacı şırınga ile zerk
etmenin çeşitli yolları vardır: elde edilmek istenen etkinin
süresi ve hızına göre deri altı, kas, damar iğnesi gibi. İlacın
aldığı biçimler ise hapları, tozları, kapsülleri, tabletleri,
şurupları, merhemleri, kremleri ve yakıları kapsar. Üstü kaplı
olan draje mide suyu tarafından etkilenmeyen koruyucu bir tabaka
ile kaplıdır ve bu nedenle ancak bağırsaklarda ayrışır.
Dolayısıyla mide suyu tarafından etkisiz hale getirilen ya da
mide duvarını tahriş eden ilaçlar draje şeklinde üretilir. Bir
ilacın ismine 'retard' sözcüğü eklenirse, bu etkin maddenin
tabletten ya da kapsülden yavaş yavaş salındığını gösterir. Bu
durumda hapları bütün olarak yutmak gerekir. |
|
|
