|
|
|
Bilinç durumu çeşitli şekillerde değişir:
uzayan, daralan, azalan veya kaybolan bilinç (koma). Bilinç
bozukluklarının çeşitli nedenleri vardır. Genellikle, örneğin
kas spazmı gibi belirtilerle birlikte gelen nöbetlere sara
denir. Belirtilerin nedeni de beyin hücrelerinde meydana gelen
anormal elektrik faaliyetidir. Kaza sonucu beyin zedelenmesi,
iltihaplar veya beyin urundan ötürü ortaya çıkabilirler ama
genellikle nedenleri bilinmez. |
| |
|
Bilinç varoluşumuz, hareketlerimiz ve bedenimizin farkında
olmamızı sağlayan nitelik olarak tanımlanabilir. Her zaman sabit
değildir. Uyurken farkında olmayız ve kalktığımız zaman uyurken
olan şeyleri bilemeyiz. Bilinç durumundaki değişiklikler çoğu
zaman gececidir, insanlar genellikle bilinç durumlarındaki
değişikliklerin farkına varabilirler. |
|
Bir kişinin kendini ve çevresini ne derece
açıklıkla algıladığına bilinç derecesi denir. Kişinin bilinç
derecesi normalse, kişi çevresine sanki normal, pussuz camlı
gözlüklerle bakıyor gibidir; camlar her ayrıntıyı gösterecek
şekilde son derece temizse buna abartılmış bilinç denir. Kişi o
durumda tetikte ve gergindir, örneğin bir gerginlik içindeyken
veya uyarıcı bir ilaç aldıktan sonra. Artmış bilinçte ise camlar
görüş açısını genişletir. Kişinin kendi iç yaşamını da daha iyi
görmesini sağlar. Zihin bir noktaya toplandığında, gerçeklerin
bir kısmı çok iyi görülür ama diğer imgeler ve düşünceler
siliktir. Burada bilinç daralmıştır. Bu tür daralma, hipnotizma
ve uyuşturucu maddeler alma ya da uyku sersemliği halinde
görülür; zihinsel nedenlerden doğabilir ya da bir sara nöbeti
sırasında olabilir. Uyku sersemi iken bilinç derecesi biraz
azalır. Kişi kendi dünyasında yaşar ve gerçekle olan ilişkisi
kopuk ve bulanıktır. |
|
|
|
Bilincin azalma olayında, kişi kendini ve çevresini çok az
farkındadır ve dış dünyadan gelen mesajlar ona pek erişmez.
Azalmış bilinç durumu uyku, bilincin kısmen yitirilmesi ve koma
diye üçe ayrılır.
Uyku halinin özelliği (uyuşukluk, uykulu hâl) kişiye
dokunulduğunda veya konuşulduğunda uyanmasıdır. Aynı durum
normal uyku için de geçerlidir. Rüya gören çocuğun bağırmasından
anlaşılacağı gibi, duygular uyku sırasında da ifade bulur.
Bilincin kısmen yitirilmesi daha derin uyku halidir ve kişi
ancak acı veren uyarım ile uyandırılabilir. Koma halinde
(bilincin yok olması) bilinç tamamen kaybolmuştur. Kişi hiçbir
şeye, ne sese ne sarsılmaya ne de acı veren uyanma tepki
göstermez.
Hemen tıbbi müdahale gerekir. Hastanın solunum yolunun açık olup
olmadığına bakılarak ya ağızdan ağza solunum yoluyla ya da
oksijen verilerek solunum sağlanır. Komanın nedenleri çeşitli
olabilir: başın darbe yemesi, fazla miktarda alınan alkol ve
çeşitli ilaçlar, sara, beyin kanaması, şeker hastalığı bunlar
arasında sayılabilir. Bilinç bozuklukları dezoryantasyonu da
kapsar; kişi nerede olduğunu bilmez, etrafındaki kişileri ve
çevresini tanımaz, onları birbiriyle karıştırır ve zaman
kavramını yitirmiştir. |
Beyin
sapındaki ağsı oluşum bilincin korunmasında önemli rol oynar.
Bilinci kontrol etmesi bakımından beynin de rolü büyüktür.
Bilincin kaybolması Örneğin beyin sarsıntısından (SVH beyin
damar sisteminde hasar, beyin kanaması), kafatası boşluğundaki
bir enfeksiyondan veya sara nöbetinden dolayı meydana gelir.
Bilincin azalmasının nedenleri karbon monoksit gibi zehirler,
narkotikler, aşırı alkol ve bazı uyuşturucu maddeler olabilir.
Yer işgal eden oluşumlar, örneğin kafatası içindeki tümör ve
kanamalar da bilincin kaybolmasına neden olurlar. Bu koşullar
da, korteks ve daha derin beyin merkezleri artan basınç ve
kanamadan ötürü hasara uğrayabilirler.
Beyin boşluklarındaki basıncın yükselmesi bilinci önce azaltır,
daha sonra da bilinçsizliğe yol açar. Ancak, bu basınç hemen
kontrol altına alınıp azaltılırsa beyinde kalıcı bir hasar
önleneceği gibi bilinç de yerine gelir. Beyne giden oksijen
miktarı yetersiz kaldığında bilinç 10-15saniye içinde yitirilir.
Kalp bloğunda da, beyne oksijen taşıyan kan dolaşımının durması
ile bilinç kaybı olur.
Bayılma sırasında da oksijen yetersizliği söz konusudur.
Bayıldığında yere düşen kişinin beynine kan hücum edeceğinden
bilinci yerine gelecektir.
Bayılma, bilincin ani fakat genellikle kısa süren yok olma
halidir ve çoğu zaman büyük bir korku veya acıdan sonra meydana
gelir. Metabolik bozukluklar da komaya neden olabilirler: şeker
hastalarında kanda yüksek miktardaki şekerden dolayı
hipreglisemik koma veya kandaki şekerin düşük olmasından ötürü
hipoglisemik koma, karaciğerin iyi çalışmaması halinde karaciğer
koması, kanda yüksek miktarda üre olduğu böbrek hastalıklarında,
üremik koma ve son olarak kandaki asitlik derecesinin değişmesi
nedeniyle ortaya çıkan metabolik koma. Ağır bulaşıcı
hastalıklarda artık maddeler ve bakteri zehirleri kişinin
bilincini zayıflatabilirler. Bundan başka, çeşitli zihinsel
bozukluklar da bilinç durumunda değişiklik yapabilirler.
Bilinç kaybı ile ilgili olarak hayvanlar üzerinde deneyler
yapılır. Beynin değişik bölümlerini elektrik akımlarıyla
uyarılması sayesinde bilinç ve bilinç yitirilmesi hakkında
önemli bulgular elde edilmiştir. Ayrıca pek çok anestezik madde
de bu şekilde denenmiştir, insanlar üzerinde bu tür deneyler
yapmak olanaksızdır. İnsanları incelemek ancak bir bozukluk,
hastalık ya da kaza durumunda olanaklıdır. |
|
Genellikle
kasların kasılması (çırpınmalar) ile birlikte nöbet halinde
ortaya çıkan bilinç bozukluklarına sara denir. Sara çok çeşitli
nedenlerle ortaya çıkan belirtiler grubudur, ama her zaman beyin
hücrelerindeki anormal elektriksel faaliyetten ötürü meydana
gelir. |
Büyük nöbet klasik sara nöbetidir. Bazen
kişi nöbetten önce garip duygular ve sezişler duyar ve nöbetin
geleceğini anlar (aura). Daha sonra bilincini kaybeder ve yere
düşer, bazen bu sırada kuvvetli nefes alma sonucu yüksek sesle
bağırır. Nöbetin ilk evresi tonik evredir: solunum kasları dâhil
tüm beden kasları gerilir. Deri mor bir renk alır ve ağızdan
köpükler gelir. Bu evre en fazla 10-20saniye sürer. İkinci
evrede (klonik evre) tüm iskelet kasları kuvvetli bir şekilde
kasılır.
Bazen kişi dilini ısırır ve idrar çıkarır. Gözbebekleri genişler
ve ışığa tepki göstermez. Bu evre 30 saniye bazen daha kısa
sürer. Nöbetten sonra bilinç kısa bir süre için azalır. Kişi ne
olduğunu anımsamaz. Küçük nöbet en fazla 30 saniye ile 1 dakika
arasında süren kısa bir bilinç kaybıdır. Kişi bir hareket
yaparken aniden donup kalır ve sonra yine faaliyete geçer. Daha
sonra da nöbeti anımsamaz. Bu bilinç yokluğu genellikle
diğerleri tarafından fark edilmez, hayal görme ya da
dikkatsizlik sanılır. Çoğu zaman çocuklarda olur ve daha sonra
kendiliğinden geçer. |
Saranın bir üçüncü şekli de kısmi saradır.
Saranın beyinde meydana geldiği veya başladığı bölge
belirlenebilir. Belirtiler bir veya daha çok kas grubundaki
sarsılmalar halindedir. Bu durumda bilinç bozukluğu veya
unutkanlık meydana gelmez. Kısmi saranın özel bir şekli Jackson
sarasıdır. Burada nöbet, her defasında aynı kas grubunda olmak
üzere, seğrilmeyle başlar. Daha sonra nöbet bedenin yalnızca bir
tarafına yayılır ve bazen büyük nöbete dönüşür.
Nöbetin başladığı kas grubu nöbet sonunda geçici olarak felce
uğrar.
Saranın dördüncü türü temporal saradır (psikomotor sara).
Beyinde şakak lobu hücrelerinde başlar. Temporal sara uykulu ya
da bilinçsiz dönem olan aura ve otomatik olarak gerçekleşen
hareketlerden oluşur, aynı hareket yeniden yapılır. Bunlar
çırpınma ya da sarsıntı değil, karmaşık hareketlerdir. Bu tür
sarada yapılacak şey kişiyi gözaltında bulundurmak ve tam olarak
bilinçlenene kadar kendisine yol göstermektir. Nöbeti haber
veren aura gerçekle ilgisi olmayan algılamalardır; belli bir
korkuyu duyma, uyuşukluk ve kasıntı hisleri gibi. Aynı zamanda
psikolojik aurayı da bilmekteyiz. Örneğin, "daha önce görmüş
gibi olma" (dejavu): ilk olarak karşılaşılan olaylar ve durumlar
daha önce yaşanmış gibi gelir.
Temporal sara büyük sara nöbetine dönüşebilir. Saranın yukarıda
adı geçen kategorilerden birine uyması zorunlu değildir; ayrıca
ara tipler de vardır. |
|
Nedenler
arasında şunlar sıralanabilir:
-
Kafatasının büyük bir darbe yediği bir kaza (kafatası travması).
Bazen bu bükük nöbete yol açar ve bu nöbet bir daha yinelenmez.
Sara nöbetinin kazadan bir süre sonra çıkma olasılığı da
vardır.Bunun nedeni beyindeki nedbe dokusudur;
- Beyin
tümörleri;
- Beyindeki
kan damarlarında görülen bozukluklar;
- Bulaşıcı
hastalıklar. Nedeni beyinden kaynaklanmayan yüksek ateşli
enfeksiyon nöbetle birlikte görülebilir (ateş nöbeti) ayrıca,
beyni ve beyin zarlarını etkileyen enfeksiyonlar bu nöbete neden
olabilirler;
-
Zehirlenme (alkol, kafur, kurşun gibi);
- Metabolik
hastalıklar;
- Doğal
sara. Bu vakalarda hiçbir neden bulunmaz. Genellikle kişinin
ailesinde başka sara vakaları vardır. Çoğu zaman ilk belirtiler
ergenlik çağında ortaya çıkar.
Yukarıda söz
edilen nedenler, metabolizması yetişkinlere oranla daha az
dengeli olan çocuklarda saraya daha sık yol açarlar. |
|
|
