|
Alyuvar Çökme Hızı (ESH) |
|
Kısaca "sedimantasyon" olarak
bilinen bu inceleme yönteminde alyuvarların çökme hızları
ölçülür. ESH birçok hastalıkta tanıya yardımcı bir inceleme
olarak kullanılır. |
|
|
|
Nasıl Yapılır ? |
|
ESH ölçümünde hastadan alınan az
miktarda kan içine pıhtılaşmayı önleyici bazı maddeler konduktan
sonra üzerinde işaretler bulunan özel bir tüpe alınır. Belirli
bir süre sonra (1-2 saat) tüpün üzerindeki işaretler yardımıyla
kanın içindeki alyuvarların ne kadarının yerçekimi etkisiyle
tüpün dibine çöktüğü okunur ve çökme hızı hesaplanır. Zaman
geçtikçe alyuvarlar dibe doğru çökerken tüpün üst kısmında kanın
plazma bölümünden oluşan sarımsı bir tabaka ortaya çıkar. |
|
Yorumlaması |
Alyuvar çökme (sedimantasyon)
hızının normal sınırların dışına çıkması bir hastalık durumunu
gösterir, ama hastalığın türü ve yapısı hakkında fazla bilgi
vermez. Herhangi bir yakınma ile hekime başvuran kişide
sedimantasyon hızının ölçülmesi, tanıya giderken atılacak
adımların yönünü belirler. Tedavinin başlamasından sonra yapılan
ölçümler de hekime doğru yolda olup olmadığını gösterir.
Hastada sedimantasyon hızı yükselmesinin nedeninin
açıklanamaması, yapılacak incelemelerin derinleştirilmesini
gerektirir. Tanı konduktan sonra belirli aralıklarla yapılan
ölçümlerde sedimantasyonun giderek yükselmesi hastalığın
ilerleyici olduğunu, azalması ise hastalığın gerilediğini
gösterir. Hekim böylece hastasını izlerken uyguladığı tedavinin
etkili olup olmadığını anlayabilir ve gerekirse tedavide
değişiklikler yapar. Bir hastalığın bütünüyle tedavi
edilmesinden sonra normale dönen sedimantasyon değerinin
beklenmedik bir anda yeniden yükselmesi ise, hastalığın
yinelediğini ya da komplikasyon geliştiğini gösterir.
Bu özellikleriyle sedimantasyon, vücut sıcaklığına
benzetilebilir. Tıpkı vücut sıcaklığı gibi, sedimantasyonun da
bazen bütünüyle sağlıklı kişilerde bile normal değerlerin
üzerine çıkabileceği unutulmamalıdır. |
|
|
|
Normal Değerler |
|
|
Sedimantasyon değeri milimetre
olarak ya da Katz indeksi kullanılarak tanımlanır. Katz indeksi,
birinci saat değeri ile ikinci saat değerinin yansının aritmetik
ortalamasıdır. Katz değerinin normal sınırı erkekler için 5,
kadınlar için 8, üst sınırı ise erkekler için 15, kadınlar için
20'dir. ESH yaşamın ilk haftalarında çok düşüktür. Yaşlılarda
ise herhangi bir neden olmaksızın hafifçe yükselebilir. Âdet
gören kadınlarda belirgin bir değişiklik göstermez. Gebeliğin
dördüncü ayından sonra yükselmeye başlar ve doğumdan sonraki 3-8
hafta yüksek kalır. Katz indeksi gebelikte 40 gibi çok yüksek
değerlere çıkabilir.
Sedimantasyon hızı birçok hastalıkta azalır ya da artarken bazı
kansızlık türleri, bel ağrısı, nevrit (sinir iltihabı) gibi
hastalıklarda normal sınırlarda kalır.
Günümüzde laboratuarların çoğunda yalnızca ilk yarım saat ve
birinci saat sedimantasyon değeri verilmekte, Katz indeksi
hesaplanmamaktadır. |
|
Sendimantasyon Hızının Yükseldiği Durumlar |
|
|
ESH, enfeksiyon hastalıkları,
iltihabi hastalıklar, doku yıkımına yol açan hastalıklar ve
tümörlerde yükselir. Ama belirli bir bölgeyle sınırlı iltihaplar
ateş ve halsizlik gibi genel belirtilere karşın sedimantasyon
yükselmesine yol açmayabilir. Benzer biçimde üst solunum yolu
enfeksiyonlarında da sedimantasyon yükselmesine
rastlanmayabilir. Öte yandan sedimantasyonun normal sınırlar
içinde bulunması hastada tümör olmadığının kanıtı değildir. Kötü
huylu tümörler genellikle belirgin bir sedimantasyon
yükselmesine yol açarken, bazı iyi huylu tümörlerde bu yükselme
olmayabilir.
Sedimantasyon hızındaki artış hastalığın şiddetiyle doğru
orantılıdır. Hastalığın iyileşme evresinde ateşin düşmesiyle
birlikte ESH de normale döner. Bazı durumlarda ise, hastalık
iyileştiği halde ESH haftalarca yüksek kalabilir.
ESH özellikle verem, romatizmal ateş, romatoit artrit ve öteki
bağ dokusu hastalıkları ile glomerülonefrit ve başta miyelom
olmak üzere tümörlerde çok yüksek değerlere ulaşır. Kalp krizi
düşünülen olgularda EKG henüz nöbeti tam olarak gösteremezken
saptanan sedimantasyon yükselmesi tanıyı destekleyebilir. |
|
Sendimantasyon Hızının Düştüğü Durumlar |
Sedimantasyon hızının düştüğü
durumlar çok enderdir. Kronik bronşit ve akciğer amfizemi gibi
alyuvarların sayıca arttığı hastalıklarla konjestif kalp
yetmezliğinin ileri dönemleri ve bütün polisitemiler (alyuvar
sayısında artış) sedimantasyon hızının normalin altına düşmesine
neden olur.
Hemen bütün virüs enfeksiyonlarında ve tifo gibi bazı bakteri
enfeksiyonlarında ESH değerleri ya normal sınırlar içindedir ya
da normalden biraz düşüktür. |
|
Sendimantasyon Hızının Azaldığı Durumlar |
• Virüs hastalıkları
• Mononükleoz
• Polisitemi (alyuvar sayısında artış)
• Talasemi minör (küçük Akdeniz kansızlığı) |
|
Sendimantasyon Hızının Normal Kaldığı Durumlar |
• Hiperkrom anemi (alyuvarların
normalden fazla hemoglobin içermesi)
• Alyuvarlarda biçim bozukluğunun bir tipi ile birlikte görülen
kansızlık (orak hücreli kansızlık)
• Akut enfektif lenfositoz
• Tıkanma sanlığı
• Bel ağrısı
• Virüs kökenli akciğer enfeksiyonları |
